Ξόρκια ή Επωδές

Η λέξη επωδή προέρχεται από το ρήμα επάδω και σημαίνει τον ρυθμικό λόγο που απαγγέλλεται πάνω από έναν άρρωστο, με σκοπό να τον θεραπεύσει. Ήδη στον Όμηρο αναφέρεται ότι ζήτησαν να σταματήσουν το αίμα από την πληγή του Οδυσσέα με επωδή. Αλλά απαγγέλλεται και για την αποτροπή αρρώστιας ή και χαιρέκακα για την πρόκληση κακού σε άλλους, όπως και για την εξασφάλιση σοδειάς ή ερωτικών δεσμών. Η επωδή γενικότερα σημαίνει ό,τι και η λέξη ξόρκι. 

Τα ξόρκια όμως ή γητέματα ή επωδές είναι λαογραφικά κείμενα, που δεν στέκουν μόνα τους. Χρειάζονται παράλληλη ενέργεια (μαγική ή θεραπευτική) και ειδικά αντικείμενα (αγιωτικά κ.α.), που θα κινηθούν πάνω από τον άρρωστο. Για να απαγγελθούν γενικά, χρειάζεται «άρρωστος», όπως χρειάζεται και ειδική γνώστρια των λόγων και των ενεργειών. 

Τα ξόρκια είναι είδος εθιμογλωσσικό, που κινείται ανάμεσα στην μαγεία, στην θεραπευτική, στην δεισιδαιμονία, και στην λατρεία. Τα κείμενα τους κατέχονται με αποκλειστικότητα από τις γνώστριες (ξορκίστρες), που δεν τα μεταδίδουν εύκολα. Πρέπει να πληρωθούν, έστω και συμβολικά, για να τα πουν, κι αν τα μεταδώσουν σε κάποιον, θα είναι ή τις μέρες της Λαμπρής ή μόνο πεθαίνοντας, κι αυτό σε έμπιστους, εκτός αν εκείνοι τους τα πρωτοπάρουν «κλεφτά».

Τα ξόρκια είναι έμμετρα ή πεζά. Και στις δύο περιπτώσεις παρουσιάζουν κάποιο ρυθμό (όπως στους ελεύθερους στίχους της νεότερης ποίησης), και τα λόγια τους είναι συνήθως επηρεασμένα από τα εκκλησιαστικά κείμενα αλλά και το Ευχολόγιο. Τα έμμετρα ξόρκια έχουν κάποτε και ομοιοκαταληξία. Τα πεζά δείχνουν επίσης κάποιο στιχουργικό χωρισμό, κι όλα μαζί χρησιμοποιούν στερεότυπες εισαγωγές. Είναι περίεργα τα λόγια και οι αφηγηματικές επινοήσεις που συνταιριάζονται με τα ξόρκια •άλλοτε γίνεται η έμμεση υπόδειξη της θεραπείας και άλλοτε διακρίνουμε μια ομοιοπαθητική αλληλεγγύη με αντίστοιχα παθήματα αγίων. 

Συνηθισμένη είναι η παρομοιωτική ευχή στα κείμενα των επωδών: 

Ὡς σκορπᾶ ὁ ἥλιος τὶς ἀχτίδες του, 

 ἡ θάλασσα τὰ κύματά της, 

 κι ὅπως σκορπᾶνε οἱ κότες ἀφ ' τὴν κούρνια τους, 

ἔτσι νὰ σκορπίζει κι ἀπὸ τοῦτον (τὸν ἄρρωστο) 

ὁ κίτρινος, ὁ σάλιαρης, ὁ ἐννιακέρης ( δηλ. ὁ ἴκτερος). 

Στο τέλος όλα στέλνονται στους έρημους και καταραμένους τόπους: 

-Νὰ πᾶν στὰ ὄρη, στὰ βουνὰ καὶ στ’ ἄκαρπα τὰ ξύλα 

‘κεῖ ποὺ κοκόρια δὲ λαλοῦν, 

ἀρνάκια δὲ βελάζουν, 

ἄνθρωπος δὲν κουβεντιάζει, 

ἄλογο δὲν χλιμιντράει, 

βόδι δὲν μουγκρίζει, 

σκυλὶ δὲν γαβγίζει…! 

Τα ξόρκια είναι πολλά, όσες και οι μικροενοχλήσεις, που πειράζουν ή φοβίζουν τον άνθρωπο (πονοκέφαλοι, εξανθήματα, δάγκωμα, βασκανία, κ.α.). Αλλά και για τα ζώα τους οι κτηνοτρόφοι καταφεύγουν στα ξόρκια, και για τα δέντρα τους οι γεωργοί.

Υπάρχουν όμως και ξόρκια για τα βλαβερά ζώα ή τα επίφοβα όπως τα μερμήγκια, οι ποντικοί, τα φίδια, η αλεπού και ο λύκος. 

 - Κάμπιες καὶ σκαθάρια, 

νὰ πᾶτε στ’ ἄγρια βουνά, 

νὰ φᾶτε πέτρες καὶ λιθάρια! 

και: 

 - Τί δένεις; 

- Δένω τοῦ λύκου τὸ στόμα. 

 ( Μαγικοδιαλογική ενέργεια, για τα πρόβατα). 

Για να χωρίσουμε τα ξόρκια σε κατηγορίες, δεν θα στηριχτούμε στις αρρώστιες, γιατί το ίδιο ξόρκι μπορεί να λέγεται για περισσότερες, αλλά στα ίδια κείμενα, με το περιεχόμενο και την διατύπωσή τους. Μπορούμε να τα διαιρέσουμε σε μαγικοθεραπευτικά (που χρησιμοποιούν πρόσωπα και φράσεις της χριστιανικής θρησκείας), και σε μαγικοφυσικά (που είναι φυσιοκρατικά και ειδωλολατρικά). 

Οι υποδιαιρέσεις τους είναι:

 I. Μαγικοθρησκευτικά: 

 i. Ευχετικά (Ἅγιοι Ἀνάργυροι, πρῶτοι γιατροὶ τοῦ κόσμου…)

ii. Συνοδευτικά ή Παρομοιωτικά (Ἐγὼ κι ὁ Θεὸς κι ὁ λόξυγγας…)

iii. Φυγαδευτικά (ὁ Χριστὸς ἤ ἡ Παναγία σὲ κυνηγάει, φεύγα…)

iv. Αφηγηματικά – διαλογικά (Συναντάει ἡ Παναγία ἤ οἱ Ἅγιοι τὸν ἄρρωστο, τοὺς ρωτᾶ, ἀπαντᾶνε καὶ δίνεται ἡ καλὴ λύση…)

II. Μαγικοφυσικά 

i. Ευχετικά - Παρομοιωτικά (ὅπως λυώνει τ’ ἁλάτι…) 

ii. Φυγαδευτικά (Σὲ ὅρη σὲ βουνά…) 

iii. Μεταβιβαστικά (Πάρε τὰ σπειριά μου καὶ δῶστα ἀλλουνοῦ…) 

iv. Του αδυνάτου (Μέτρα τ’ ἄστρα τ' οὐρανοῦ καὶ τὰ φύλλα τοῦ δεντριοῦ…) 

v. Χαιρετιστικά φυσικών στοιχείων & πουλιών (Ὤ καλῶς τὸ νιὸ φεγγάρι…, Ἦρθες ἦρθες χελιδόνα…) 

vi. Παιδικά ή παιγνιδόξορκα (για τα ζουζούνια να πετάξουν, για το παιγνίδι τους να κερδίσουν κ.α.)

vii. Ακαταλαβίστικα ( …Ἀγατούκου ἀστονάκου…) 

Η συλλογή των επωδών είναι πολύτιμη κι επείγουσα για την λαογραφική έρευνα, επειδή τα κείμενα είναι παράξενα, με στοιχεία παλιότερης φιλολογίας και δοξασιών, αλλά και ευκολοξέχαστα, όσο και δύσκολα ν’ ανακοινώνονται. Άλλωστε κι οι παλιές γνώστριες ολοένα χάνονται. Για να καταγράψει κανείς τα κείμενα, θα πρέπει να χρησιμοποιήσει με μέθοδο την σειρά των μικροασθενειών, όσες γιατρεύονται με ξόρκια, και να ρωτάει (π.χ. για το ανεμοπύρωμα, την ζάλη, την βασκανία κ.τ.λ.). Απαραίτητο είναι να σημειώνονται και οι ενέργειες που κάνουν οι ξορκίστρες, και τα αντικείμενα που χρησιμοποιούν (αλάτι, σταυρολούλουδα, απήγανος, δακτυλίδι, κάρβουνα κ.α.). 

 

Συγγενικοί με τις επωδές είναι και οι κατάδεσμοι (γραπτά ή προφορικά «αμποδέματα» εχθρότητας και φθόνου). Αυτοί όμως ανήκουν στο μεγάλο κεφάλαιο της Μαγείας στο οποίο θα αναφερθούμε εν ευθέτω χρόνω μέσα από το παρόν ιστολόγιο.